Beata Szparaga-Waśniewska EN

12 questions to:

Beata Szparaga-Waśniewska, CFA, Investment Advisor

Beata, I am very happy that you agreed to participate in 12on12! Time flies so quickly. I remember interviewing you for an equity analyst position at a brokerage firm. It has been a decade and you are one of the most respected sell-side equity analysts.

You were determined to work at the capital market already in your student years. What attracted you to the market?

When I went to university, I knew that my future job had to be a decision-making position, requiring analytical skills and continuous learning. Therefore, in my second year of Management at the University of Gdansk, I chose specialisation in investments and wrote my bachelor’s thesis on valuation of Lotos. I enjoyed this exercise and became interested in the stock market. Unfortunately, there were not many job opportunities related to the capital market in Tricity, so I started working in controlling at a real estate developer, but soon realized that I needed a more dynamic environment. I moved to the Warsaw School of Economics (SGH) for my Master’s studies, started looking for a job and preparing for the Investment Advisor exam. I then found an ad for a junior position at ING Securities and that is how we met.

You are an equity analyst – please tell us what this job involves and how an average day looks like for an analyst working in a brokerage house?

The analyst’s working day starts quite early, sometimes even before 7:00 a.m. At the beginning of the day we prepare the daily bulletin and news comments concerning e.g. quarterly results. Later, we have a meeting with sales traders, where we discuss and quantify newsflow in our sectors. Further in the day, we attend meetings with companies, prepare recommendations and present investment ideas to clients.

You have mentioned a lot of interesting aspects – let’s start with the quarterly results comments. What key aspects of these results should an analyst take into account? When can we say that the financial results were good or bad?

It very much depends on the sector. It is important to what extent the results differ from our expectations, what the implications for the following quarters are and what the quality of the results is. We also adjust the results for any non-cash events, non-recurring items or creative accounting.

A great deal of knowledge and experience is needed to analyse financial statements, particularly if this is done under time pressure – as is the case during the results season (the period of time during which listed companies publish interim results). Is it common to find creative accounting in financial statements?

Very common. Unfortunately, accounting standards allow a high degree of flexibility, and even audited financial statements sometimes do not show the true picture of a company’s financial standing. An example of this is the GetBack case. I also know some examples of companies which had significant off-balance-sheet liabilities which they did not disclose because auditors did not require them to do so. Companies also often change their accounting policies and restate historical data. Sometimes the amount of cash is the only reliable number, although there are ways to „boost” this item as well.

In addition to financial statements, companies also publish a management report on operations, which is, in simple terms, a form of summary and commentary made by the board on results achieved. What good practices in these materials would you highlight and which should become a thing of the past?

It is good practice to provide additional data in order to allow a better understanding of the company’s business and outlook for the coming quarters, such as volumes, market share, backlog or plans for the following quarters. Sometimes however a management board’s report includes just a simple description of numbers in the financial statement and there is no added value in it.

You have already mentioned that part of an analyst’s job is to create reports and recommendations for listed companies. What do they contain? How long does it take to produce such a report?

Recommendations usually include analysis of the company’s business model and strategy, market analysis, as well as forecasts and valuation. The risk section is also very important. It can take more than a month to initiate on a new company, especially in case of an IPO (Initial Public Offering) report.

We already know that part of the report is the valuation of the company. What valuation methods are most commonly used on the Polish market and what are their characteristics? If an analyst issues a “buy” or “sell” recommendation, do prices react immediately?

The most commonly used valuation methods are the DCF model, which involves discounting cash flows projected for subsequent years and peer comparison, which shows value of a company in relation to the market valuation of other companies in the sector.

The fact that a valuation implies an upside or downside potential does not mean that shares of the company will fall or rise once the recommendation is issued. The analyst’s scenario has to materialize or the market has to realise that the scenario is not yet discounted in the share price.

An equity analyst’s job is not only to work with reports and valuation models, but also with people. You have to maintain relations with investors and with companies. Let us focus on the latter – how do management boards react to “buy” recommendations and “sell” recommendations?

I once heard unkind comments from a CEO of a company on which I had a 'sell’ recommendation, and for a while I was not invited to their quarterly conferences. In most cases, however, the reaction of management boards is more balanced – they say, for example, that they will try to surprise me positively or convince me to change my mind. In the case of „buy” recommendations, they often express surprise that the growth potential is not higher. On the other hand, there were few cases when the management board admitted that my assumptions might be too optimistic.

You talk to and know many management boards of listed companies. What actions, manner of communication or character traits distinguish the people on boards who are considered trustworthy?

In my opinion, consistent and transparent communication strategy is the key, as well as publication of realistic targets and then delivering on them. I also appreciate when management can admit that it has not met investor expectations and at the same time announce what it plans to do in order to improve performance in the future.

Apart from your professional work, you are also involved in social campaign. You are one of the co-founders of 30% Club Poland, for which I thank you very much. Is the low share of women on corporate boards noticeable in the work of an equity analyst? Are there any consequences of this phenomenon?

I think the numbers speak for themselves – according to ‘Women on boards and company performance’ report, more diverse companies listed on the WSE had statistically significantly higher net margins and lower share price volatility in the years 2015-19. Also, from my own observation, it seems to me that a more diversified management and supervisory board – not only in terms of gender, but also in terms of relations with the main shareholder or experience – translates into better decisions.

Looking from the perspective of years spent in our domestic capital market, how important a change in the market will the inclusion of ESG criteria in analytical reports and evaluation of companies be?

Until a few years ago, the market focused primarily on „G” – governance, applying a premium to stocks with better corporate governance and a discount to those with poor corporate governance. Now the market is gradually starting to also take into account 'S’ and 'E’ – buy-side is partly forced by regulations and, in the case of 'E’, also due to rising CO2 prices. There are also more and more investment managers who exclude investing in companies with exposure to, for example, coal, crude oil or weapon manufacturing. I believe in the future, companies with low ESG ratings will have a real problem obtaining financing and will be valued low on the stock market.

You also recently became a mum, how has parenthood affected your work?

I was afraid of a gap in my professional development, and at the same time my husband and I wanted to share the care of the child as equally as possible – so I took 6 months of maternity leave, and my husband took another 6 months. Based on our experience, it is clear that it is a myth that the mother is more important for a small child than the father, and that is why she should stay at home with the child – preferably until kindergarten. After the maternity leave, I returned to full-time work. Sometimes I am tired after a sleepless night, but on the other hand, parenthood is also an accelerated course in multitasking, project management and divided attention skills. At the same time, it is only now that I realise how harmful gender stereotypes begin in early childhood – some people think that a boy should only play with balls and cars, while a girl should learn empathy, which is why dolls are only for girls.

Beata, thank you very much for this conversation and sharing your experiences!

Beata Szparaga-Waśniewska PL

12 pytań do:

Beata Szparaga-Waśniewska, CFA, Doradca Inwestycyjny

Beatko, bardzo się cieszę, iż zgodziłaś się wziąć udział w 12on12! Czas tak szybko leci. Pamiętam jak przeprowadzałam z Tobą rozmowę rekrutacyjną do działu analiz w biurze maklerskim. Minęła dekada i jesteś jedną z najbardziej cenionych osób na tzw. sell-sidzie czyli wśród analityków i analityczek akcji.

Już na studiach byłaś zdecydowana, aby pracować na rynku kapitałowym. Co przyciągnęło Cię na rynek?

Idąc na studia wiedziałam, że moja przyszła praca musi być decyzyjna, związana ze stałym rozwojem i wymagająca analitycznego myślenia. Na drugim roku Zarządzania na Uniwersytecie Gdańskim wybrałam więc specjalizację Inwestycje i napisałam pracę licencjacką poświęconą wycenie Lotosu. Bardzo mnie to ćwiczenie wtedy wciągnęło i zaczęłam interesować się giełdą. W Trójmieście nie było niestety zbyt wielu możliwości pracy związanej z rynkiem kapitałowym, zaczęłam więc pracę w kontrolingu u jednego z trójmiejskich deweloperów, ale szybko zdałam sobie sprawę, że potrzebuję czegoś dynamiczniejszego. Przeniosłam się więc na studia magisterskie na SGH (Szkoła Główna Handlowa), zaczęłam szukać pracy na tzw. „sell-sidzie” i” buy-sidzie” oraz przygotowywać się do egzaminu na doradcę inwestycyjnego. Znalazłam wtedy ogłoszenie na stanowisko juniora w ING Securities i tak się poznałyśmy.

Wykonujesz zawód analityka akcji – opowiedz proszę na czym on polega i jak wygląda przeciętny dzień w pracy analityka w biurze lub domu maklerskim?

Dzień pracy analityka zaczyna się dość wcześnie, czasami jeszcze przed 7:00. Na początku dnia przygotowujemy biuletyn poranny i komentarze np. do wyników kwartalnych. Później mamy spotkanie z maklerami, na którym omawiamy i kwantyfikujemy wydarzenia w naszych sektorach. W dalszej części dnia, bierzemy udział w spotkaniach ze spółkami, przygotowujemy rekomendacje i przedstawiamy pomysły inwestycyjne klientom.

Wymieniłaś wiele ciekawych aspektów – zacznijmy od komentarzy do wyników kwartalnych publikowanych przez spółki. Jakie kluczowe aspekty tych wyników analityk powinien wziąć pod uwagę? Kiedy możemy powiedzieć, iż dane wyniki są dobre a kiedy złe?

To bardzo zależy od sektora. Ważne jest na ile wyniki różnią się od naszych oczekiwań, co z nich wynika na kolejne kwartały oraz jaka jest ich jakość. Zawsze trzeba oczyścić wynik o ewentualne zdarzenia niegotówkowe, czynniki niepowtarzalne czy zabiegi księgowe.

Do analizy sprawozdań finansowych potrzeba dużej wiedzy i doświadczenia, w szczególności jeśli dokonuje się jej pod presją czasu – jak to ma miejsce w sezonie wyników (okresie czasu, podczas którego spółki giełdowe publikują wyniki okresowe). Czy często w sprawozdaniach finansowych można spotkać się z kreatywną księgowością?

Bardzo często, niestety standardy rachunkowości pozwalają na wiele, a sam fakt, że sprawozdanie zostało poddane badaniu audytora wcale nie znaczy, że pokazuje ono prawdziwy obraz finansów spółki. Pokazuje to m.in. głośna sprawa GetBacku. Znam też przykłady spółek, które miały ogromne zobowiązania pozabilansowe, których nie ujawniały, bo audytorzy od nich tego nie wymagali. Spółki często zmieniają też zasady rachunkowości, przekształcają dane historyczne. Czasami tylko poziom gotówki jest wiarygodny, chociaż są sposoby, aby i tę pozycję „podkręcić” na koniec kwartału.

Oprócz sprawozdania finansowego, spółki publikują też sprawozdanie zarządu z działalności, czyli w uproszczeniu taką formę podsumowania i komentarza zarządu do osiągniętych wyników. Jakie dobre praktyki w tych materiałach byś wyróżniła a jakie powinny odejść do przeszłości?

Dobrą praktyką jest pokazywanie w sprawozdaniu dodatkowych danych, dzięki którym można lepiej zrozumieć biznes spółki i jego perspektywy – mogą to być wolumeny, udziały rynkowe, portfel zamówień czy plany na kolejne kwartały. Mało użyteczne są natomiast sprawozdania zarządu, w których nie ma żadnej wartości dodanej, a tylko suchy opis liczb ze sprawozdania.

Wspomniałaś już, iż elementem pracy analityka jest tworzenie raportów i rekomendacji na spółki notowane. Co one zawierają? Jak długo trwa tworzenie takiego raportu?

Rekomendacje zawierają na ogół analizę rynku, na którym działa spółka, jej modelu biznesowego i strategii oraz prognozy i wycenę. Bardzo ważna jest też sekcja ryzyka. Praca nad nową spółką, szczególnie np. w przypadku raportu IPO (Initial Public Offering, pierwotnej oferty publicznej) może zająć ponad miesiąc.

Wiemy już, iż częścią raportu jest wycena spółki. Jakie metody wyceny są najczęściej wykorzystywane na polskim rynku i czym one się charakteryzują? Czy jeśli analityk/czka wydaje rekomendację „kupuj” lub „sprzedaj” to kursy reagują od razu?

Najczęściej wykorzystywany jest model DCF, który polega na dyskontowaniu przepływów pieniężnych prognozowanych na kolejne lata oraz wycena porównawcza, która pokazuje, ile nasza spółka powinna być warta w odniesieniu do wyceny rynkowej spółek z sektora.

To, iż spółka jest przewartościowana lub niedowartościowana nie oznacza, iż jej akcje po wydaniu rekomendacji spadną lub wzrosną. Musi się dopiero spełnić scenariusz zakładany przez analityka lub rynek musi zacząć dostrzegać, że ten scenariusz nie jest jeszcze zdyskontowany (uwzględniony) w cenie.

Praca analityka akcji to praca nie tylko ze sprawozdaniami i modelami wyceny, ale też z ludźmi. Trzeba utrzymywać relacje z inwestorami oraz ze spółkami. Skupmy się na tych ostatnich – jak reagują zarządy na rekomendacje „kupuj” a jak na „sprzedaj”?

Kiedyś usłyszałam od prezesa spółki, na którą wydałam rekomendację „sprzedaj” niemiłe komentarze, przez pewien czas nie byłam też zapraszana na ich konferencje wynikowe. W większości przypadków reakcja zarządów jest jednak bardziej wyważona – mówią na przykład, że postarają się mnie pozytywnie zaskoczyć, albo przekonać do zmiany zdania. W przypadku rekomendacji „kupuj” często wyrażają zdziwienie, że potencjał wzrostu nie jest wyższy. Na palcach jednej ręki mogę natomiast policzyć przypadki, kiedy zarząd przyznał, że moje założenia mogą być zbyt optymistyczne.

Rozmawiasz i znasz wiele zarządów spółek giełdowych. Jakie działania, sposób komunikacji czy też cechy charakteru wyróżniają osoby w zarządach, które uznawane za wiarygodne?

Moim zdaniem konsekwentna i transparentna komunikacja jest najważniejsza, przedstawianie realnych celów, a następnie ich dowożenie. Doceniam też, jak zarząd potrafi przyznać, że nie spełnił oczekiwań inwestorów i jednocześnie zapowiedzieć co planuje zrobić, żeby kolejny rok był lepszy.

Oprócz pracy zawodowej, angażujesz się również społecznie. Jesteś jedną ze współzałożycielek 30% Club Poland, za co Ci bardzo dziękuję. Czy niski udział kobiet we władzach spółek jest zauważalny w pracy analityka akcji? Czy są konsekwencje tego zjawiska?

Myślę, że liczby mówią same za siebie – jak wynika z raportu „Udział kobiet we władzach, a efektywność spółek”, bardziej różnorodne spółki notowane na GPW charakteryzowały się statystycznie istotnie wyższą marżą netto i niższą zmiennością kursu w latach 2015-19. Natomiast z własnej obserwacji wydaje mi się, że bardziej zdywersyfikowany zarząd i rada nadzorcza – nie tylko pod względem płci, ale również relacji z głównym akcjonariuszem czy doświadczenia, realnie przekłada się na trafniejsze decyzje biznesowe.

Patrząc z perspektywy lat spędzonych na naszym krajowym rynku kapitałowym, jak dużą zmianą na rynku będzie włączenie kryteriów ESG do raportów analitycznych i oceny spółek?

Jeszcze kilka lat temu rynek przykładał wagę w zasadzie tylko do „G” – governance czyli ładu korporacyjnego, przykładając premię do spółek z lepszym ładem korporacyjnym, a dyskonto do tych, które ładu korporacyjnego nie przestrzegają. Teraz rynek stopniowo zaczyna też uwzględniać „S” i E”- częściowo zmuszony regulacjami, a w przypadku „E” również ze względu na rosnące ceny CO2. Jest też coraz więcej funduszy, które wykluczają inwestowanie w spółki z ekspozycją np. na węgiel, ropę lub produkujące broń. Myślę, że w przyszłości spółki z niskimi ratingami ESG będą miały realny problem z pozyskaniem finansowania i będą nisko wyceniane na giełdzie.

Niedawno zostałaś też mamą, jak rodzicielstwo wpłynęło na Twoją pracę?

Obawiałam się luki w rozwoju zawodowym, a jednocześnie bardzo nam z mężem zależało, żeby podzielić się w miarę możliwości równo opieką nad dzieckiem – wzięłam więc 6 miesięcy urlopu macierzyńskiego, a kolejne 6 miesięcy wziął mój mąż. Z naszego doświadczenia jasno wynika, że to mit, że dla małego dziecka matka jest ważniejsza niż ojciec i dlatego powinna zostać z nim w domu -najlepiej aż do przedszkola. Po urlopie od razu wróciłam też do pracy na pełen etat. Czasami jestem mniej wyspana, ale z drugiej strony rodzicielstwo to też przyspieszony kurs wielozadaniowości, zarządzania projektami i podzielności uwagi. Jednocześnie dopiero teraz dostrzegam jak od małego wpajane są nam do głowy krzywdzące stereotypy – niektórzy uważają, że chłopiec powinien bawić się tylko piłką i samochodami, co innego dziewczynka – przyda jej się w życiu empatia i dlatego lalki są tylko dla dziewczynek.

Beatko, bardzo Ci dziękuję za rozmowę i podzielenie się swoimi doświadczeniami!

Katarzyna Piasecki EN

12 questions to:

Katarzyna Piasecki

Kasia, it’s a real pleasure to have you on my 12on12 project!

Let’s start at the beginning ☺e. with your surname. How is it that you do not use the feminine ending of your surname (as typically in Polish language) but the masculine one? What is the reason?

Haha. My surname is indeed controversial at times. People even correct me, suggesting that I don’t know what my name is ☺. I spent half my life in Germany and have dual citizenship. When I got married I had to choose a surname without a feminine ending, otherwise I wouldn’t be married to my husband in Germany. And as you know, that can cause a lot of paperwork problems in this country. To be honest, I love Germany for this order and clarity.

Exactly, Germany … you left your home town to study economics in Bonn. What drew you to another country?

The trip to Germany was a complete coincidence. Having failed to get into my dream university, SGH (Warsaw School of Economics), I fulfilled my father’s dream of pushing me to study abroad. You have to remember that at that time going abroad was not an obvious choice. Poland was not a member of the European Union and very few people decided to study abroad. Everything was expensive, inaccessible and mentally very difficult. We had friends who were in control of that process and jumping into the deep was the only alternative. The jump was really a big one because my knowledge of the language was at a very low level. But, as it happens, such extreme actions imprint a mark and teach a lot about courage.

You have been incredibly successful in Germany, working for institutions such as UniCredit, Lazard, Rothschild and Berenberg, mainly in the financial capital of Germany, Frankfurt am Main (FFM). How did you approach the recruitment process? Which of your strengths did you use to get to the top?

During my studies I intensively searched for my place in business. I have always been interested in running a business, entrepreneurship, trends. When I came across people from investment banking, I immediately knew that this was where I belonged. I was attracted to agility, persistence, courage and teamwork, the incredible ability to build relationships, anticipate moves, come up with strategies. And I think these qualities that I liked so much were my key to success both in recruitment and later in the industry.

Many people dream of working at FFM. What advantages do you see compared to London. Is it a diverse working environment?

The working environment is certainly not as diverse and multicultural as in London. The transactions are also generally a bit smaller and less recognisable and less covered on the front pages of newspapers. Sometimes you definitely get the impression that the big world is there in the UK. But you have to appreciate the German economy and all the „hidden champions”, amazing family businesses with long traditions. In terms of living conditions: London is always fascinating, I love going there, but Frankfurt is easier to live in – it is smaller and cosier, which I think is an advantage when working in a bank.

Having achieved great success abroad, you returned to your home country, to Warsaw. Was it an easy decision to leave such an important financial centre?

It was not an easy decision, but at one point I was fixated on opening my own business. At the time, Poland seemed like a land of opportunities. As The Economist wrote, the country was on the threshold of the second golden age of the Jagiellonians. There are many start-ups here, not everything has been achieved, Poles believe in the possibility of achieving spectacular success, some things are easier. Besides, my vision for life is to be a citizen of the world and live and be active professionally and privately in several countries. It is not easy and I am still building this position, but nevertheless it is rewarding and gives great satisfaction.

When you came back to Poland you fulfilled the dream of many women, that is, you started your own apparel brand. What pushed you to become an entrepreneur? Where did the idea for the apparel brand come from?

I have always wanted to be an entrepreneur. I was attracted to the prospect of creating, building something from scratch, dealing with challenges. This was also one of the main motivators for choosing the M&A department, i.e. answering the question „What makes the company tick”. The idea for my apparel brand came purely from identifying a problem on the market. Despite the huge amount of clothes in the shops, I believed that there was nothing for women in business to wear. I noticed a growing group of female customers totally ignored by designers and fashion brands.

I wanted to create clothes that would be reliable, comfortable, in which women would feel confident throughout even the longest day. I thought about my daily routine and the different life roles and activities. Travelling. Going out for drinks. Men, colleagues always look comfortable, appropriately dressed, whatever the situation, in their suits. And that’s the idea that guides me to this day. It has to be comfortable, fresh and at the same time emphasise our competence and say „I mean business”.

Please give us a glimpse behind the scenes of creating a retail brand. Is it a simple job or is it the opposite? How many elements of the supply chain do you have to think through and bring together to make a blouse or dress?

Making clothes, seemingly simple, is very complicated. Especially if you are committed to uncompromised quality. It all starts with sourcing the material. For us, apart from the fact that the material has to be comfortable to wear (i.e. not restricting the freedom of movement, breathing, not creasing), it has to be long-lasting and meet the highest standards in terms of sustainable production and environmental protection. The next step is the construction of the garment. We don’t give up on quality here either. Interestingly: most models in well-known chain stores are never measured on a real woman model. So it’s hardly surprising that most women with normal curves can’t get into the clothes and feel uncomfortable. Finally, we still have to fit into the production process of our partners. Everything also has to be coordinated with marketing, photo shoots and sales, so that the product reaches the customers at the right time. Fortunately, things are a little easier here: our clothes are not seasonal. They often remain in our offer for many years. So delays are not so painful.

The key to growing retail brands, in my opinion, is to understand your customers’ needs. You come into contact with wonderful women who are your customers every day. Tell us who are the ENNBOW women? How diverse are they?

Since the beginning of the brand, my priority have been and still are women in business. Women whose lifestyle requires activity, mobility, daily business appearance regardless of age. Clothing is an important aspect for them, but mostly they want to get it done quickly and efficiently. Our #ENNBOWoman is focused on purpose, on priorities, on combining different life roles efficiently. She travels a lot, often hangs out with men and is often judged by the way she looks. As ENNBOW’s clothes are quite minimalistic, the collection leaves a lot of room for personal interpretation. Both to transform clothes for many occasions even in one day and to express your individual style and personality.

Being an entrepreneur means constant innovation. As an ENNBOW customer, I feel positively surprised – by new designs and colours of clothes, but also by the brand’s adaptation to the changing reality. How has ENNBOW changed during the pandemic and what does it offer women in the current hybrid reality?

We constantly strive to surprise our customers with the quality and the way they feel in our clothes even when they are having a difficult and intense day. A product has to impress no matter how long it has been in the wardrobe. When we release something new, we think in terms of how to innovate the cut, about body shaping elements, how to make the clothes even more comfort. How to transform a dreamed-of fashion classic, rarely available to businesswomen, into something they can wear to work. Our Cat Woman Suit is such an innovation, a glimpse into the future. A modern business suit. A hybrid of elegance and comfort. As it turned out – an outfit perfect for home-office. In the spirit of combining different life roles. We have also recently innovated on the service side for our clients. Thinking about the lack of time, the time-consuming process of shopping whether online or offline, you can complete your wardrobe with us in the mode of the so-called ENNBOX home fitting room. This personalised shopping service saves time and allows you to make more informed decisions.

I think that the strength of your business lies in you personally, your woman power and your support for women! We met in W2W which is a group of women leaders in their areas of specialty. You work with many organisations supporting women. I am very happy that you are also a 30% Club Poland Ambassador. What attracted you to this initiative?

I hadn’t planned for this from the start – I didn’t see the inequality and I thought that women’s career paths were dependent on their own attitudes. However, interacting with women, observing the work environment more closely and analysing my own experiences made me realise that it was different. We have our own prejudices, preconceptions and boundaries that we impose on ourselves. My second mission became to create awareness among women and to support the movement for equal opportunities and balance in the work environment and on the public stage. I strongly believe in the power of female leadership and the importance of female input, intuition and management style in actions and decisions. I believe that nowadays, when problems are piling up and have a global scale, women’s participation is essential. That is why 30% Club Poland is so important to me. What I really like about the campaign is that it’s based on hard data, hard commitments and it involves men in action.

Thank you for your kind words about 30% Club Poland. This social campaign fits into the so-called ESG trends i.e. environmental, social and corporate governance. How does ENNBOW fit into sustainable fashion?

Quality, sustainability, avoiding excess and being ethical have always been part of my brand vision. We produce not for seasons but for years. Did you know that we never sell-off our clothes? We educate consumers about our products and that the purchase of these clothes is an investment. We only work with suppliers share our values and act in frames of ESG spirit. ENNBOX is also part of this strategy. These include targeted purchasing, a reduced carbon footprint in delivery and reusable packaging. As has been mentioned many times, ENNBOW has a social element in addition to the clothes. We are involved in initiatives that support the development of women and their careers, as well as supporting girls at the beginning of their journey.

ENNBOW is a woman, but not only a Pole. Your clothes sell in many European capitals. You are also active not only in Poland but also in Germany as a lecturer in Cologne and in Zurich as a partner in KMK Venture. Are the needs and challenges of European women similar?

Our needs are definitely very similar. We are all connected by an intensive lifestyle, dreams big and small, search for some kind of balance between work and life, finding balance, rest and regeneration. Thanks to this international aspect, I can observe differences in style, level of consciousness and emancipation. And to combine and pass on the best of the Polish women, the German stability and perseverance, and the Swiss ability to cooperate and their natural flair for business.

Kasia, thank you so much for the great dose of inspiration and positive energy!

Katarzyna Piasecki PL

12 pytań do:

Katarzyna Piasecki

Kasia, to prawdziwa przyjemność gościć Ciebie w moim projekcie 12on12!

Zacznijmy od początku ☺ czyli od Twojego nazwiska. Jak to jest, iż nie posługujesz się żeńską końcówką nazwiska tylko męską. Co jest powodem?

Haha. Nazwisko budzi rzeczywiście czasem kontrowersje. Ludzie nawet poprawiają mnie, sugerując, że nie wiem jak się nazywam ☺. Spędziłam pół życia w Niemczech i mam podwójne obywatelstwo. Wychodząc za mąż musiałam wybrać nazwisko bez odmiany żeńskiej, gdyż inaczej w Niemczech nie byłabym żoną swojego męża. A jak wiadomo, to może rodzić wiele papierkowych problemów w tym kraju. Szczerze mówiąc, za ten porządek i jasność uwielbiam Niemcy.

No właśnie, Niemcy – wyjechałaś z rodzimego miasta na studia do Bonn – studiować ekonomię. Co ciągnęło Cię do innego kraju?

Wyjazd do Niemiec był zupełnym przypadkiem. Nie dostając się na moja wymarzoną uczelnię SGH spełniłam marzenia mojego ojca by wypchnąć mnie na studia za granicę. Trzeba pamiętać, że wtedy wyjazd to nie była oczywistość. Polska nie była członkiem Unii Europejskiej i bardzo mało osób decydowało się na edukację za granicą. Wszystko było drogie, niedostępne i mentalnie bardzo trudne. My akurat mieliśmy przyjaciół, którzy sterowali akcją, a skok na głęboką wodę był jedyną alternatywą. Skok był naprawdę spory bo moja znajomość języka była na bardzo niskim poziomie. Ale jak to bywa, takie ekstremalne akcje odciskają piętno i dużo uczą o odwadze.

Osiągnęłaś też w Niemczech niesamowity sukces – pracowałaś w takich instytucjach jak UniCredit, Lazard, Rothschild i Berenberg, głównie w finansowej stolicy Niemiec czyli Frankfurcie nad Menem (FFM). Jak podchodziłaś do procesów rekrutacyjnych? Które Twoje mocne strony wykorzystywałaś, aby piąć się do góry?

W czasie studiów intensywnie szukałam swojego miejsca w biznesie. Zawsze interesowało mnie prowadzenie firmy, przedsiębiorczość, trendy. Gdy napotkałam na ludzi z bankowości inwestycyjnej od razu wiedziałam, że tam jest moje miejsce. Pociągała mnie sprawczość, upór, odwaga oraz gra zespołowa, niezwykła umiejętność budowania relacji, przewidywania ruchów, wymyślania strategii. I myślę, że te cechy które tak mi się podobały były moim kluczem do sukcesu zarówno w rekrutacji jak i później w pracy.

O pracy w FFM marzy wiele osó Jakie widzisz zalety w porównaniu do Londynu. Czy jest to różnorodne środowisko pracy?

Środowisko pracy nie jest na pewno, aż tak różnorodne i multi-kulti jak w Londynie. Transakcje są też z reguły trochę mniejsze i mniej rozpoznawalne i mniej opisywane na pierwszych stronach gazet. Czasami na pewno można mieć wrażenie, że wielki świat jest tam na Wyspach. Jednak należy doceniać Niemiecką gospodarkę i wszystkich “hidden champions”, niesamowite firmy rodzinne z długimi tradycjami. Jeśli chodzi o samo miejsce zamieszkania: Londyn jest zawsze fascynujący, uwielbiam tam jeździć ale we Frankfurcie łatwiej się żyje – jest mniejszy i przytulniejszy co przy trybie pracy w banku jest moim zdaniem atutem.

Osiągnąwszy duży sukces za granicą wróciłaś do kraju, do Warszawy. Czy porzucenie tak ważnego centrum finansowego było łatwą decyzją?

Nie była to łatwa decyzja, ale w pewnym momencie byłam zafiksowana na otworzeniu własnej firmy. Polska wydawała się wtedy krajem otwierających się możliwości. Jak pisał The Economist, kraj stał u progu drugiego złotego wieku Jagiellonów. Jest tu wiele start-upów, nie wszystko zostało osiągnięte,  Polacy wierzą w możliwości osiągnięcia spektakularnego sukcesu, pewne rzeczy są łatwiejsze. Poza tym moja wizja na życie jest taka, aby być obywatelem świata i żyć i być aktywnym zawodowo i prywatnie w kilku krajach. Nie jest to łatwe i wciąż buduję ta pozycję, ale jednak sprawia przyjemność i daje dużą satysfakcję.

Wracając do kraju spełniłaś marzenie wielu kobiet czyli założyłaś własną markę odzieżową. Co Cię popchnęło do zostania przedsiębiorcą? Skąd pomysł na markę odzieżową?

Zawsze chciałam być przedsiębiorcą. Pociągała mnie perspektywa kreacji, tworzenia czegoś od nowa, radzenia sobie z wyzwaniami. To był też jeden z głównych motywatorów do wybrania działki fuzji i przejęć, czyli odpowiedź na pytanie “What makes the company tick”. Pomysł na markę modową wynikał czystko z identyfikacji problemu na rynku. Mimo wielkiej ilości ciuchów w sklepach, uważałam że nie ma nic do ubrania dla kobiet w biznesie. Zauważyłam rosnącą grupę klientek totalnie ignorowaną przez projektantów i marki odzieżowe.

Ja chciałam stworzyć ubrania niezawodne, wygodne, w których kobiety czułyby się pewne siebie przez cały, nawet najdłuższy dzień. Myślałam o moim trybie dnia i różnych rolach życiowych i zajęciach, które mam. Podróżach. Wyjściach na drinki. Koledzy w swoich garniturach: zawsze wygodnie, odpowiednio ubrani, niezależnie od sytuacji. I taka myśl przyświeca mi do dziś. Ma być komfortowo, świeżo, a jednocześnie podkreślać nasze kompetencje i mówić “I mean business”.

Odkryj nam proszę trochę kulis tworzenia marki detalicznej. Czy jest to proste zajęcie czy wręcz przeciwnie? Jak wiele elementów łańcucha dostaw trzeba mieć przemyślanych i spiąć ze sobą, aby powstała bluzka lub sukienka?

Tworzenie ubrań, z pozoru proste, jest bardzo skomplikowane. Szczególnie jeśli stawiasz na bezkompromisową jakość. Wszystko zaczyna się od pozyskania materiału. U nas oprócz tego, że materiał ma być wygodny w użytkowaniu (czyli nie ograniczać swobody ruchów, oddychać, nie gnieść się), to musi być długotrwały i spełniać najwyższe standardy jeśli chodzi o zrównoważoną produkcję i ochronę środowiska. Kolejnym krokiem jest konstrukcja ubrania. Tu też nie odpuszczamy. Z ciekawostek: większość modeli w znanych sieciówkach nigdy nie jest mierzona na modelce. Dlatego trudno się dziwić, że większość kobiet o normalnych kształtach nie wchodzi w ubrania i odczuwa dyskomfort. Na koniec musimy jeszcze wpasować się w proces produkcyjny naszych partnerów. Wszystko musi być skoordynowane również z marketingiem, sesjami zdjęciowymi i sprzedażą, by produkt trafił do klientek w odpowiednim czasie. Na szczęście tu mamy trochę prościej: nasz ubrania nie maja sezonowości. Często pozostają w naszej ofercie przez wiele lat. Więc spóźnienia nie są aż tak bolesne.

Kluczem do rozwoju marek detalicznych jest moim zdaniem zrozumienie potrzeb klientó Ty codziennie masz kontakt ze wspaniałymi kobietami, które są Twoimi klientkami. Powiedz nam kim są kobiety ENNBOW? Jak bardzo są różnorodne?

Od początku istnienia marki moim priorytetem były i są kobiety w biznesie. Kobiety, których tryb życia wymaga aktywności, mobilności, codziennej prezencji biznesowej bez względu na wiek. Ubranie jest dla nich ważnym aspektem, ale w większości chcą załatwić ten temat szybko i skutecznie. Nasza #ENNBOWoman jest sfokusowana na celu, na priorytetach, na sprawnym łączeniu różnych ról życiowych. Dużo podróżuje, obraca się często w męskim towarzystwie, jest poddawana często ocenie poprzez to jak wygląda. Ponieważ ubrania ENNBOW są dość minimalistyczne, kolekcja pozostawia wiele pola do własnej interpretacji. Zarówno do transformacji ubrania na wiele okazji nawet w ciągu jednego dnia jak również wyrażenia swojego indywidualnego stylu i osobowości.

Bycie przedsiębiorcą to ciągła innowacja. Jako klientka ENNBOW czuję się pozytywnie zaskakiwana – nowymi wzorami i kolorami ubrań, ale też dostosowywaniem się marki do zmieniającej się rzeczywistości. Jak zmieniło się ENNBOW podczas pandemii, a co oferuje kobietom w obecnej hybrydowej rzeczywistości?

Nieustannie staramy się zaskakiwać nasze klientki jakością i tym jak czują się w naszych ubraniach nawet gdy maja trudny i intensywny dzień. Produkt ma zachwycać niezależnie od tego jak długo jest w szafie. Jeśli wypuszczamy coś nowego, myślimy w kategoriach jak wprowadzić innowację w kroju, elementy modelujące sylwetkę, jeszcze większą wygodę. Jak przekształcić wymarzony klasyk modowy, rzadko dostępny dla kobiet biznesu w coś co mogą ubrać do pracy. Taką innowacją, spojrzeniem w przyszłość jest nasz Cat Woman Suit. Nowoczesny garnitur biznesowy. Hybryda elegancji i komfortu. Jak się okazało – strój idealny na home-office. W duchu łączenia różnych ról życiowych. Ostatnio wprowadziłyśmy też innowację na stronie obsługi naszych klientek. Myśląc o braku czasu, o mozolnym procesie zakupy czy to online czy offline można u nas skompletować garderobę w trybie tak zwanej domowej przymierzalni ENNBOX. To spersonalizowany serwis zakupowy, który oszczędza czas i pozwala podejmować bardziej świadome decyzje.

Moim zdaniem siłą Twojego biznesu jest to, iż osobiście i poprzez markę wspierasz kobiety i bije od Ciebie kobieca siła! My poznałyśmy się w W2W czyli grupie kobiet liderek ze swoich środowisk. Współpracujesz z wieloma organizacjami wspierającymi kobiety. Bardzo się cieszę, iż jesteś również Ambasadorką 30% Club Poland. Co przyciągnęło Cię do tej inicjatywy?

Nie planowałam tego od początku istnienia marki – nie widziałam nierówności i wydawało mi się że ścieżka kariery kobiet jest zależna od ich własnego nastawienia. Jednak obcowanie z kobietami, bliższa obserwacja środowiska pracy i analiza moich własnych doświadczeń uświadomiła mi, że jest inaczej. Zaszłości, uwarunkowania, uprzedzenia, ograniczenia, które same sobie nakładamy. Moją drugą misją stało się kreowanie świadomości kobiet i wspieranie ruchu mającego na celu wyrównanie szans i balansu w środowisku pracy i na scenie publicznej. Mocno wierzę w siłę kobiecego przywództwa i ważności kobiecego wkładu, intuicji, stylu zarządzania w podejmowanych działaniach i decyzjach. Uważam, że w dzisiejszych czasach, gdzie problemy wręcz piętrzą się i mają zasięg globalny udział kobiet jest niezbędny. Dlatego też 30% Club Poland jest dla mnie taki ważny. To co naprawdę podoba mi się w kampanii to fakt, że bazuje ona na twardych danych, twardych zobowiązaniach i włącza mężczyzn do działań.

Dziękuję Ci za miłe słowa o 30% Club Poland. Ta kampania społeczna wpisuje się w tzw. trendy ESG czyli środowiskowe, społeczne i ładu korporacyjnego. Jak ENNBOW wpisuje się w zrównoważoną modę?

Jakość, długotrwałość, unikanie nadmiaru oraz etyczność zawsze było wpisane w wizję mojej marki. Produkujemy nie na sezony ale na lata. Czy wiesz, że my nigdy nie przeceniamy naszych ubrań? Edukujemy konsumentki że nasze produkty i że zakup ubrań to inwestycja. Współpracujemy tylko z partnerami, którzy podzielają nasze wartości i działają w duchu ESG. Rownież ENNBOX jest elementem tej strategii. Są to celowe zakupy, zmniejszony ślad węglowy w dostawie oraz opakowania wielokrotnego użytku. Jak już była wielokrotnie mowa, ENNBOW oprócz ubrań ma też element socjalny. Włączamy się w inicjatywy wspierające rozwój kobiet i ich karier, jak również we wsparcie dziewczyn na początku ich drogi.

ENNBOW jest kobietą, ale nie tylko Polką. Twoje ubrania sprzedają się w wielu europejskich stolicach. Ty też cały czas działasz nie tylko w Polsce, ale również w Niemczech jako wykładowca w Kolonii i w Zurichu jako partner w KMK Venture. Czy potrzeby i wyzwania Europejek są podobne?

Potrzeby są zdecydowanie bardzo podobne. Wszystkie nas łączy intensywny tryb życia, marzenia te małe i duże, szukanie jakiegoś rodzaju balansu między pracą a życiem, znalezienie równowagi, odpoczynku i regeneracji. Dzięki temu międzynarodowemu aspektowi mogę obserwować różnice w stylu, poziomie świadomości i emancypacji. I łączyć ii przekazywać dalej to co najlepsze: przebojowość Polek, Niemiecką stabilność i wytrwałość, oraz Szwajcarską umiejętność współpracy i ich naturalną smykałkę do robienia biznesu.

Kasia, bardzo Ci dziękuję za wielką porcję inspiracji i pozytywnej energii!

Katarzyna Drewnowska PL

12 pytań do:

Katarzyna Drewnowska

Kasia, bardzo Ci dziękuję za wzięcie udziału w 12on12.

Prowadzisz własne wydawnictwo i wydajesz książki. Podobnie jak ja, uwielbiasz czytać i jesteś na bieżąco, jeśli chodzi o nowinki czytelnicze. Powiedz skąd pomysł, aby je wydawać?

Tu odpowiedź nie będzie zaskakująca – pomysł powstał z pasji, miłości do dobrej literatury i korzeni. Wychowałam się w domu pełnym książek. Moi rodzice z wykształcenia matematycy, uwielbiali książki i tę miłość skutecznie mi przekazali. I to na tyle skutecznie, że jako jedyna z całej rodziny nie poszłam w kierunku kariery naukowej w zakresie matematyki, tylko skupiłam się na literaturze. Jednak nie od razu założyłam własne wydawnictwo i związałam z tym swoją zawodową działalność. Przez kilkanaście lat pracowałam w dużych korporacjach i zajmowałam się relacjami inwestorskimi i public relations. W 2006 roku równolegle do pracy w „korpo” założyłam Wydawnictwo Filo, ale traktowałam je bardziej jako hobby, wydając jedną książkę rocznie. Uwielbiałam pracę w „piarze”, kontakt z ludźmi, ciągłe zmiany. Z drugiej strony działalność wydawnicza zabierała mi coraz więcej czasu i w końcu stanęłam przed wyborem: stabilna i lubiana praca w korporacji, czy praca na swoim – pełna niepewności, na niestabilnym rynku z niskim czytelnictwem, ale za to wynikająca z pasji i prawdziwej miłości. Wybór wbrew pozorom był prosty. Od 2014 roku zajmuję się jedynie wydawaniem książek, choć z doświadczenia korporacyjnego wciąż czerpię w codziennej działalności.

Jak to jest z czytelnictwem w Polsce? Czy Polacy naprawdę nie czytają książek? Czy pandemia coś zmieniła?

Niestety badania czytelnictwa nie pozostawiają złudzeń. Polacy nie czytają książek. Za to, bardzo romantycznie, zakładają mnóstwo nowych wydawnictw. Taki paradoks. Czy pandemia coś zmieniła? Mogę powiedzieć ze swojej perspektywy. Specjalizuję się w wydawaniu książek kulinarnych i poradnikowych. W pandemii na pewno Polacy ciut przekonali się do zakupu książek przez internet. W początkowym okresie ciągłych lockdownów na pewno wzrosło zainteresowanie dobrymi pozycjami kulinarnymi. Kupując takie książki Filo jak np. „Jerozolima”, „Palestyna” czy „Ugotuj sobie szczęście” można było wyruszyć w kulinarną podróż nie wstając od stołu. To właśnie chcę dać czytelnikom moich książek – nie tylko wspaniałe, smakowite przepisy, lecz także otworzyć drzwi na świat, na inne kultury czy ciekawą historię. A przez jedzenie można to zrobić znakomicie. „Palestyna. Książka kucharska” została wybrana jedną z najważniejszych książek wydanych w trakcie pandemii, właśnie z tego powodu.

Na swoim koncie masz takie hity wydawnicze jak Nigella czy Perfekcyjna pani domu. Jakie książki sprzedają się w Polsce najlepiej?

Wciąż najlepiej sprzedają się książki rodzimych pisarzy, szczególnie autorów kryminałów, ale na pewno w ostatnich latach zdecydowanie wzrosło zainteresowanie książkami poradnikowymi czy kulinarnymi. Kiedy zaczynałam w 2006 roku z pierwszą książką „Nigella gryzie” praktycznie żadne wydawnictwo nie interesowało się literaturą kulinarną zagranicznych autorów. To był rok, kiedy tryumfy święciła książka „Pascal po prostu gotuj”. Na półkach księgarskich można było znaleźć albo Pascala albo moja Nigellę oraz klasyki typu „Kuchnia polska”. Przez lata sytuacja diametralnie się zmieniła. Teraz prawie każde wydawnictwo ma w ofercie tytuły kulinarne. W każdym miesiącu są premiery kilku książek kucharskich, a teraz w okresie przedświątecznym tych premier będzie kilka na tydzień. Z jednej strony się cieszę, że w Polsce można kupić tak wiele książek kulinarnych wydawanych na całym świecie, z drugiej jednak niestety muszę stwierdzić, że sporo z nich jest kiepskiej jakości ze względu na chociażby tłumaczenie, więc rynek jest zalany średniej jakości publikacjami. Czytelnik w Polsce jest jednak coraz bardziej wyrobiony w zakresie literatury kulinarnej, także potrafi wybrać wartościowe tytuły.

Wspomniałaś już, iż Twoje wydawnictwo Filo ma bardzo ciekawą niszę – specjalizujesz się w książkach kulinarnych i poradnikach dla kobiet. Skąd taki wybór?

Filo jest małym butikowym wydawnictwem. Wydajemy 4, 5 książek rocznie, ale przygotowujemy je bardzo starannie. Poświęcamy sporo czasu na tłumaczenie, redakcję, pracę z tekstem. Wybieramy najwyższej jakości papier – wszystko po to, aby czytelnik biorąc do ręki książkę Filo był pewien, że ma w ręce dzieło najwyższej jakości. Lubię porównywać książki Filo do pudełka czekoladek – piękne z zewnątrz, smaczne w środku. Poza tym, co myślę najważniejsze, bardzo starannie dobieram tytuły. Za każdą książką stoi jakaś historia. Nigella w 2006 roku to był swoisty fenomen, nie kulinarny, lecz kulturowy. To, że można być „boginią domowego ogniska”, z gotowania zrobić sztukę przy pełnej akceptacji swojego nieidealnego ciała było czymś przełomowym – pamiętajmy, że mówimy o czymś co miało miejsce 15 lat temu. „Jerozolima” Yotama Ottolenghiego oswoiła Polaków z kuchnią bliskowschodnią, a zrobiła to poprzez niesamowite historie związane z tym miastem. Książki Nigela Slatera oprócz przepisów dostarczają bardzo wartościową literaturę – autor jest erudytą, na podstawie jego autobiograficznej książki wystawiana jest sztuka na londyńskim West Endzie. Z kolei nasze książki poradnikowe też niosą za sobą coś więcej. Przykładowo pierwsza książka poruszająca temat „osiędbania” została wydana przez Filo. Nie mówiąc już o największym sukcesie wydawniczym Filo czyli „Perfekcyjnej pani domu”, którą czytelnicy traktowali bardzo poważnie, wychodząc z założenia, że jeżeli posprzątamy nasz dom to wprowadzimy porządek do naszego życia.

Zwykły czytelnik przychodzi do księgarni lub kupuje książkę e sklepie internetowym. Nie zdaje sobie sprawy jak długim i skomplikowanym procesem jest wydanie książki. Zacznijmy wiec od samego początku. Skąd bierzesz pomysły na wydanie książek?

Rzeczywiście wielu ludziom wydaje się, że książka od tak powstaje i jest na półce. A to skomplikowany proces, wymagający dbałości i precyzji. Pomysły na swoje tytuły biorę z kilku źródeł – bezpośrednio od zagranicznych wydawnictw, z którymi jestem w kontakcie (większość książek wydaję na licencji), od agencji literackich, których mamy w Polsce kilka naprawdę bardzo dobrych. Agenci wiedzą, jakie tytuły mnie interesują i podsyłają propozycje. Sama także szukam i tu po prostu spędzam sporo czasu buszując po internecie. Ale tak naprawdę to wśród dziesiątek tytułów, często bardzo dobrych, wydawanych z sukcesem na świecie, jakiś jeden powoduje szybsze bicie serca. Dlaczego? Często sama nie wiem, ale staram się ufać intuicji i wyczuciu, które zdobyłam w ciągu 15 lat doświadczenia w wydawaniu książek.

Zróbmy zatem kolejny krok, decydujesz się na daną książkę, trzeba teraz zawalczyć o to, aby móc ją wydać. Jak wygląda proces pozyskiwania licencji na wydanie książki?

Tu historia nie będzie ekscytująca. Podobnie jak w innych branżach. Oferta i negocjacje. Potem umowa i cały proces wydania książki.

Masz już pomysł na książkę i prawa do jej wydania, co dalej?

Dalej cały proces związany z przygotowaniem polskiego wydania. Znalezienie dobrego tłumacza (nie tylko językowo, ale i dobrze poruszającego się w temacie, którego dotyczy książka. Wtedy tłumaczenie będzie dobre i prawdziwe), świetnego redaktora i korektora. To w warstwie słownej. W warstwie wizualnej kupienie praw do layoutu i zdjęć w książce, współpraca z plastykiem kiedy zmieniamy coś w wyglądzie książki lub świetnym grafikiem i przygotowanie książki w warstwie wizualnej. W międzyczasie proces negocjacji z drukarniami, wybór papieru i uszlachetnień. Pozostaje jeszcze nie mniej ważne ustalenie spraw dystrybucyjnych i promocyjnych. Mam to szczęście, że Filo jest reprezentowane przez największego dystrybutora książek w Polsce firmę Dressler.

Czy książki dystrybuuje się samemu czy raczej korzysta z dystrybutorów?

To wszystko zależy od strategii danego wydawnictwa. Duże domy wydawnicze na ogół mają własną dystrybucję, mniejsze wydawnictwa korzystają z tak zw. dystrybucji wyłącznej, czyli po prostu cały nakład idzie do wybranego dystrybutora i to on zajmuje się wszelkimi sprawami związanymi z dostępnością książek na półkach. Tak jest w przypadku Filo. Niektórzy autorzy decydują się na samodzielne wydanie książek (także kulinarnych). Wtedy model jest jeszcze inny – przed zleceniem druku książki zbierane są zamówienia od czytelników a następnie druk jest zlecany na sprzedaną już liczbę książek i bezpośrednio wysyłany do odbiorców.

Jak długi jest czas od pomysłu do wydania książki?

To wszystko oczywiście zależy od tytułu i od wydawnictwa – jego wielkości i skali działania. Filo przygotowuje książki bardzo długo. Lubię mieć ten komfort, aby nie spieszyć się z pracą nad danym tytułem. Uśredniając lubię mieć na pracę nad książką około roku, tak aby tłumacz miał spokojnie czas na przekład, redaktor na pracę z tekstem, grafik na skład i żeby potem nie spieszyć się z przygotowaniem publikacji do druku. Ale tak pisałam wcześniej – Filo to swojego rodzaju manufaktura, mały butik. Dodatkowo mam szczęście, że otaczają mnie pełni pasji i zaangażowania ludzie, którzy na każdym etapie czują się w pełni odpowiedzialni za efekt, a gotową książkę traktują jak swoje dziecko.

Wydawnictwo Filo ma na swoim koncie wydanie już prawie 60 książek. Czy każda książka była hitem? Co robi się z książkami, które jednak nie trafią do gustów czytelników?

Oczywiście, wydałam kilka tytułów, które pomimo nadziei jaką w nie pokładałam, nie trafiły w gusta czytelników. Myślę, że część z nich wydałam po prostu za wcześnie na polski rynek. Mowa tu np. o „Metodach” Phila Stutza i Barrego Michelsa, które opublikowałam w momencie zachwytu polskich czytelników nad „Sekretem” Rondy Byrne. Dla wydawcy nakład, który się nie sprzedaje to największe ryzyko prowadzenia działalności. Próbuje się wtedy wszystkiego – od działań promocyjnych po oferty rabatowe.

Przed rozpoczęciem swojej kariery jako przedsiębiorca byłaś świetną profesjonalistką od PRu (public relations) i IR (investor relations). Jak długo przygotowywałaś się do roli przedsiębiorcy?

Miałam to szczęście, że przez osiem lat równolegle pracowałam w dużej giełdowej spółce i prowadziłam, oczywiście w mniejszej skali niż teraz, działalność wydawniczą. Zajmując się relacjami inwestorskim i PRem pracowałam na styku wielu aspektów funkcjonowania spółki, mogłam uczyć się dobrych standardów począwszy od finansów, sprawozdawczości czy biznesu. Oczywiście skala działalności jest nieporównywalna. To jak stawianie obok siebie mrówki i słonia. Ale jeżeli przez blisko 10 lat pracy w spółce giełdowej nauczyłam się jej standardów funkcjonowania to w pewnym sensie mogę przełożyć je na moje małe podwórko. Przykładowo każda z moich książek ma oddzielny RZiS. Dzięki temu łatwo mogę obserwować który tytuł jest rentowny i w miarę szybko zareagować.

Czy poleciłabyś kobietom bycie przedsiębiorcą?

O tak! Jeżeli tylko czują chęć i mają takie marzenie. Generalnie uważam, że ludzie dzielą się na pracodawców i pracobiorców. Jedni czują się lepiej w pierwszej roli inni w drugiej. Ważne, aby podążać za swoim typem osobowości w drodze zawodowej. Spotykam wiele kobiet przedsiębiorców. To wspaniałe, doskonale zorganizowane kobiety, które często musiały wielokrotnie więcej na swojej drodze udowodnić, aby osiągnąć sukces niż mężczyźni. Kobiety są konsekwentne, dynamiczne, szybko podejmują decyzję. I potrafią pogodzić kilka światów. Jestem pod ogromnym wrażeniem wielu przedsiębiorczyń i mam nadzieję, że będą one inspiracją dla tych, które wahają się postawić pierwszy krok w biznesie.

Kasia, bardzo Ci dziękuję za rozmowę i życzę dalszych sukcesów!

Katarzyna Drewnowska EN

12 questions to:

Katarzyna Drewnowska

Kasia, thank you so much for taking part in 12on12 project.

You run your own publishing house and publish books. Like me, you love reading and are up to date when it comes to reading novelties. Tell us how you got the idea to publish books?

Here the answer will not be surprising – the idea came from passion, love for good literature and roots. I grew up in a house full of books. My parents, mathematicians by education, loved books and effectively passed this love on to me. So successfully, in fact, that I was the only one in my family who did not pursue a career in mathematics, but focused on literature. However, I didn’t immediately set up my own publishing house and make a career out of it. For several years I worked in large corporations and dealt with investor relations and public relations. In 2006, parallel to my work in „corpo”, I founded Filo Publishing House, but I treated it more as a hobby, publishing one book a year. I loved working in public relations, the contact with people and constant changes. On the other hand, publishing was taking up more and more of my time and I finally had to make a choice: a stable and well-liked corporate job or working on my own – full of uncertainty, in an unstable market with low readership rates, but driven by passion and true love. Despite appearances, the choice was simple. Since 2014, I have only been involved in book publishing, although I still draw on my corporate experience in my day-to-day activities.

How does readership look like in Poland? Do Poles really not read books? Has the pandemic changed anything?

Unfortunately, readership surveys leave no illusions. Poles do not read books. But, very romantically, they are starting up lots of new publishing houses. Such a paradox. Has the pandemic changed anything? I can say from my own perspective. I specialise in publishing culinary and guide books. The pandemic has certainly made Poles more willing to buy books online. In the initial period of constant lockdowns, the interest in good culinary books certainly increased. Buying such books by Filo as „Jerusalem”, „Palestine” or „Cook yourself happy”, you could go on a culinary journey without getting up from the table. This is what I want to give to the readers of my books – not only great, tasty recipes, but also open the door to the world, to other cultures or interesting history. And through food you can do it brilliantly. „Palestine. A Cookbook” was chosen as one of the most important books published during the pandemic, precisely for this reason.

You have such hits as Nigella or Perfect Housewife on your account. Which books sell best in Poland?

Books by domestic writers, especially crime fiction, are still the best sellers, but there has definitely been an increased interest in guide or culinary books in recent years. When I started in 2006 with my first book „Nigella bites”, hardly any publishing house was interested in culinary literature by foreign authors. It was the year when Pascal Brodnicki book „Pascal just cook” triumphed. On the bookstore shelves, you could find either Pascal or my Nigella, as well as classics such as „Polish Cuisine”. Over the years, the situation has changed dramatically. Now, almost every publishing house offers culinary titles. Every month, a few cookbooks are published, and now, during the pre-Christmas period, there will be several a week. On the one hand, I am glad that in Poland you can buy so many culinary books published all over the world, but on the other hand, unfortunately, I have to say that many of them are of poor quality because of the translation, so the market is flooded with mediocre publications. The Polish reader, however, is becoming more and more sophisticated in the field of culinary literature and can also choose valuable titles.

You have already mentioned that your publishing house Filo has a very interesting niche – you specialize in culinary books and guides for women. Why such a choice?

Filo is a small boutique publishing house. We publish 4 or 5 books a year, but we prepare them very carefully. We spend a lot of time on translation, editing, working with the text. We choose the highest quality paper – all this so that the reader, when he or she picks up a Filo book, is sure that he or she has a work of the highest quality. I like to compare Filo books to a box of chocolates – beautiful on the outside, tasty on the inside. Also, and I think this is the most important thing, I choose my titles very carefully. There is a story behind each book. Nigella in 2006 was a kind of phenomenon, not culinary but cultural. The fact that you could be a „domestic goddess ” and turn cooking into an art while fully accepting your non-ideal body was something groundbreaking – let’s remember that we’re talking about something that took place 15 years ago. „Jerusalem” by Yotam Ottolenghi tamed Poles with Middle Eastern cuisine, and did it through amazing stories connected with this city. Nigel Slater’s books, apart from recipes, provide very valuable literature – the author is erudite, and his autobiographical book is the basis of a play performed in London’s West End. Our advice books, on the other hand, also carry something more. For example, the first book dealing with the subject of ‘self-care’ was published by Filo. Not to mention Filo’s biggest publishing success, 'The Perfect Housewife’, which readers took very seriously, based on the assumption that if we clean our house we bring order into our lives.

The ordinary reader comes to a bookshop or buys a book in an online shop. He/she does not realise how long and complicated the process of publishing a book is. So let’s start from the very beginning. Where do you get ideas for publishing books?

Indeed, many people think that a book is just made and put on the shelf. And this is a complicated process, requiring care and precision. I get ideas for my titles from several sources – directly from foreign publishers with whom I am in touch (I publish most of my books under licence), from literary agencies, of which we have several very good ones in Poland. The agents know what titles I am interested in and send me proposals. I also search for them myself and here I simply spend a lot of time browsing the internet. But in fact, among dozens of titles, often very good, published successfully all over the world, there is one that makes my heart beat faster. Why? Often I don’t know myself, but I try to trust my intuition, which I have gained in 15 years of experience in book publishing.

So let’s take the next step, you decide on a book, you now have to fight to be able to publish it. What is the process of getting a licence to publish a book?

Here the story will not be exciting. Just like in other industries. An offer and negotiations. Then the contract and the whole process of publishing the book.

You already have an idea for a book and the rights to publish it, what next?

Then the whole process of preparing the Polish edition. Finding a good translator (not only linguistically, but also well versed in the subject the book is about. Then the translation will be good and true), a great editor and proofreader. This is in the verbal layer. In the visual layer, buying the rights to the layout and photos in the book, working with an artist when we change something in the appearance of the book or a great graphic designer and preparing the book in the visual layer. In the meantime the process of negotiating with printers, the choice of paper and finishing. Last but not least, there is the matter of distribution and promotion. I am lucky that Filo is represented by Dressler, the biggest book distributor in Poland.

Do you distribute the books yourself or do you use distributors?

It all depends on the strategy of the publishing house. Big publishing houses usually have their own distribution, smaller publishers use the so-called exclusive distribution, which means that the whole print run goes to a chosen distributor and that company takes care of all the issues related to the availability of books on shelves. This is the case with Filo. Some authors decide to publish their books themselves (also culinary books). Then the model is different – before ordering the printing of the book, orders are collected from readers and then the printing is ordered for the number of books already sold and sent directly to the recipients.

How long is the lead time, i.e. time from idea to publication of a book?

It all depends, of course, on the title and on the publisher – its size and scale of operation. Filo prepares books over a long time. I like to have the comfort of not being in a hurry to work on a given title. On average, I like to have about a year to work on a book, so that the translator has time to translate, the editor to work on the text, the graphic designer to do the typesetting, and then we don’t have to rush to get the publication ready for print. But as I wrote earlier – Filo is a kind of manufactory, a small boutique. Additionally, I am lucky to be surrounded by people full of passion and commitment, who at every stage feel fully responsible for the result and treat the finished book as their child.

Filo Publishing House has already published almost 60 books. Has every book been a hit? What is done with books that do not appeal to readers?

Of course, I’ve published a few titles that, despite the hope I had in them, didn’t catch on with readers. I think I published some of them simply too early for the Polish market. I’m referring, for example, to Phil Stutz and Barry Michels’s „Methods”, which I published just as Polish readers were raving about Ronda Byrne’s „Secret”. For a publisher, a print run that doesn’t sell is the biggest business risk. Everything from promotional activities to discount offers is tried.

Before starting your career as an entrepreneur, you were a great PR (public relations) and IR (investor relations) professional. How long did you prepare for your role as an entrepreneur?

I was fortunate that for eight years I worked in a large listed company and at the same time I ran a publishing business, obviously on a smaller scale than now. Being in charge of investor relations and PR, I worked at the interface of many aspects of a company’s operation, and I could learn good standards from finance, reporting and business. Of course, the scale of operations is incomparable. It is like putting an ant and an elephant next to each other. But if in nearly 10 years of working for a listed company I have learnt its operating standards, then in a sense I can translate them to my small backyard. For example, each of my books has a separate P&L. This makes it easy for me to observe which title is profitable and to react fairly quickly.

Would you recommend women to be entrepreneurs?

Oh yes! If they feel the desire and have the dream. In general, I think that people are divided into employers and employees. Some people feel more comfortable in the first role, others in the second. It’s important to follow your personality type in your career path. I meet many women entrepreneurs. They are wonderful, well-organised women who have often had to prove themselves many times more than men on their way to success. Women are consistent, dynamic, swift in decision-making. And they can reconcile several worlds. I am very impressed by many female entrepreneurs and hope that they will be an inspiration to those who hesitate to take the first step in business.

Kasia, thank you very much for the interview and I wish you continued success!

Joanna Ałasa EN

12 questions to:

Joanna Ałasa, ACCA, CFA, Investment Advisor

Asia, thank you so much for agreeing to participate in the 12on12 project!

Looking at the impressive number of titles you hold, it’s impossible not to start the conversation with you on personal development. What have the various certifications you hold given you and who would you recommend them to?

Each of them was useful in my professional work and I managed to obtain both the Investment Advisor and CFA certificates while still at university. With license number 281, I was among the first ten women to hold this title on the Polish capital market over the nearly 20 years of its existence. This shows how masculinized this environment is.

Most importantly, however, these certifications gave me the knowledge to start working independently as an analyst at a brokerage house and also opened the door for me to work at a mutual fund, where I still work today.

You deal with investments on a daily basis. Do Poles prefer to invest on the stock exchange by themselves or do more people use the offer of investment funds? Is Warsaw Stock Exchange dominated by institutional or individual investors?

According to available statistics, Poles are afraid to invest in risky assets and they perceive investment funds as a product for the wealthy. If they do invest, they often choose products perceived as relatively safe, e.g. bond funds, which, along with a drop in interest rates on savings accounts, have gained in popularity. The last several months have seen a significant increase in the number of brokerage accounts opened, which means that some Poles are trying to make money on the stock market on their own account, looking for alternatives to investing their savings. In 2020 individual investors accounted for a quarter of trading on the Main Market of the Warsaw Stock Exchange, which is the best result since 2009. On Newconnect (an alternative trading system with fewer formal requirements) the share of individual investors in turnover was as high as 92%.

You work at a mutual fund as an equity analyst. What does working on buy-side mean? What is the role of the equity analyst versus the role of fund manager?

A buy-side job is a job with an asset (capital) management company, such as an investment or pension fund. These companies invest the capital raised from clients on the stock market in order to multiply it. An analyst’s job is to evaluate a company’s financial condition, assess its competitiveness and attractiveness and as a result recommend the purchase or sale of shares in the analyzed company. Typically, analysts are responsible for particular sectors and within those sectors they make selections of companies for portfolios. The fund manager is the person who decides on the final shape of the portfolio, i.e. what securities (company shares, treasury or corporate bonds) or other financial instruments will be included in the portfolio. It is probably worth mentioning that in some companies the division into analysts and managers may not be applied, and the analyst’s work is performed by the manager.

If you can, describe for us how investment decisions are made by institutional investors? How are portfolio companies selected? Is there a lengthy process or rather quick decisions?

Every decision made by fund managers must be documented. One element of this recommendation is security valuation and analysis of financial and non-financial data (so-called ESG analysis) performed by analysts working for a given asset management company. These valuations have certain assumptions sewn into them regarding price, volume or cost developments in a given company. The purpose of these analyses is to identify stocks with the greatest potential for building value. Alternatively, to select those that should be removed from the portfolio.

If as a result of receiving new information, for example obtained through the analysis of published financial reports of a competitor, expectations concerning future results and financial flows change, the decision to buy or sell shares may be taken quickly. It is important to draw conclusions from observations of what is happening in the macroeconomic environment, not only in Poland but also globally. This allows us to identify investment opportunities before other market participants do.

Exactly, you have just mentioned incorporating ESG elements into capital market decision making. What does this acronym stand for and how can you incorporate these elements into your investment decisions?

Incorporating ESG (E- environment, S- social, G – governance) elements into decision making actually means increasing the amount of information we obtain and analyze about a company. In addition to analyzing financial data, we analyze non-financial data, i.e. environmental, social, and corporate governance data, i.e. the way in which companies are managed and supervised. This information includes, for example, whether the company aims to reduce its CO2 emissions or water consumption, whether it cooperates with local communities, how it cares for its employees, and what its policy is on ethics and anti-corruption. We then use the data obtained from these areas to create an internal ESG rating, which, depending on the type of fund and how strongly it integrates ESG elements into its investment process, has a greater or lesser impact on investment decisions.

Would you say that any of the ESG letters is more important for institutional investors? Or it depends on the sector in which the company operates?

For many years, the ESG element that everyone paid attention to was corporate governance. Its relevance has certainly not diminished, as without adherence to its principles any action in any other area will be worth little. Today, investors are paying more and more attention to environmental and social issues. This comes with increasing pressure from regulators and NGOs to allocate funds in sectors and companies that are perceived to support the sustainable development of economies and the planet. Of course, which element, environmental, social and corporate governance, is more important for a given company is linked to the sector in which it operates. For example, corporate governance in a bank plays a larger role than environmental issues.

What do you think is the future for ESG-based investing in Poland?

I think, as in Western Europe, ESG-based investing will become increasingly important. Today in Europe overall, about 50% of assets include ESG analysis in their investment process. According to MSCI’s „Investment Insights 2021” report 73% of investors who participated in the survey plan to increase their ESG-inclusive investments. This shows that ESG-based investing is no longer a side-trend in the world, but is becoming a mainstream trend. This is driven by increasing regulation and standardization of reporting rules, climate change, and the rise of climate risk and biodiversity measurement. Thus, there is no turning back from sustainable investments and capital market participants face numerous new challenges. Poland is moving in the same direction.

One of the criteria used in ESG is diversity e.g. board gender diversity. In my view, institutional investors have an important role to play in this issue – they vote at general meetings and decide on board composition. Supervisory boards elect management boards. What voting policies are in place at your company?

Absolutely. Diversity at the level of management and supervisory boards as well as the policies in force in this area are one of the issues to be evaluated e.g. when assigning ESG ratings by external companies. It is also an element we take into account at NN Investment Partners. At the beginning of this year, we reviewed our voting policy and element of diversity of the management board and the supervisory board was included in one of the clauses. We now vote at general meetings against the reappointment of male individuals if the percentage of women on these bodies is less than 20% in developed markets and less than 10% in emerging markets.

For the company you work for, NN IP TFI, ESG issues are important. You have become involved in 30% Club Poland Investor Group. What is this project and why did it attract your attention?

With common goals in mind, our company joined the 30% Club initiative and became one of the three founders of the investor group in Poland. The results of research conducted in recent years clearly indicate that diverse boards are significantly more likely to deliver above-average returns to shareholders than investments in companies that are not diverse. Asset management firms have a responsibility to create value for their clients and this is one way to do that.

You mentioned that diversity of opinion is important in management and boards. Is it the same when institutional investors are making decisions?

Unfortunately, there is no research exploring this topic because investment teams globally are not diversified. Women continue to be a minority here, so it is hard to provide such clear evidence as the one from studies done on general companies and businesses. Nonetheless, I believe that as in any decision-making process, a diverse mindset is important, and heterogeneous teams are simply more effective.

How to create a diverse environment – women in capital markets are still a minority. How do you attract them to what I believe is a fascinating profession?

Our company supports diversity, but I am still the only woman on our team. The problem is that these women are almost non-existent in the capital market. I think it will be important in this case to attract young women to work in asset management companies. It is much easier to find a suitable and qualified woman to join the team if we are not looking for someone with years of experience. The talent pool that we can draw from is just different.

Another part of your work is project management. I have the opportunity to work with you on 30% Club Poland and am impressed by your workshop. What is the key to effective project management? What tools do you use the most?

The key in my work as a project manager is communication. Amount and variety of information and its form make poorly planned communication a reason for project failure. I understand communication here as a tool used for several purposes, such as effective transfer of information, getting feedback on the progress of work, emotions in the team or reinforcing desired behaviour, i.e. as a motivational function.

What is certainly important is to be able to adapt your style of managing teamwork in a world where work can largely be done from home. Actually, in my case, I feel that the move to an online world has streamlined the execution of some projects, especially those that bring multiple organizations together. The tools available, largely purchased at the beginning of the pandemic to support shared work and hybrid communication have proven to be very effective and efficient.

Asia, thank you so much for this inspiring dose of knowledge!

Joanna Ałasa PL

12 pytań do:

Joanna Ałasa, ACCA, CFA, Doradca Inwestycyjny

Asia, bardzo Ci dziękuję, iż zgodziłaś się wziąć udział w projekcie 12on12!

Patrząc na imponującą liczbę tytułów, którą posiadasz, nie sposób nie zacząć rozmowy z Tobą od rozwoju osobistego. Co dały Ci poszczególne posiadane certyfikaty i komu byś je poleciła?

Każdy z nich przydał mi się w mojej pracy zawodowej, przy czym zarówno certyfikat doradcy inwestycyjnego, jak i CFA udało mi się uzyskać jeszcze na studiach. Z numerem licencji 281 byłam w pierwszej dziesiątce kobiet, które ten tytuł posiadały na polskim rynku kapitałowym w ciągu prawie 20 lat jego istnienia. Pokazuje to jak bardzo zmaskulinizowane jest to środowisko.

Najważniejsze jest jednak to, iż te certyfikaty dały mi wiedzę, dzięki której mogłam rozpocząć samodzielną pracę na stanowisku analityka w domu maklerskim, a także otworzyły mi drogę do pracy w funduszu inwestycyjnym, w którym pracuję do dzisiaj.

Na co dzień zajmujesz się inwestycjami. Czy Polacy preferują sami inwestować na giełdzie czy też więcej osób korzysta z oferty funduszy inwestycyjnych? Czy na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie królują bardziej inwestorzy instytucjonalni czy indywidualni?

Zgodnie z dostępnymi statystykami Polacy boja się inwestować w ryzykowne aktywa, a fundusze inwestycyjne postrzegają jako produkt dla osób zamożnych. Jeśli już inwestują to często wybierają produkty postrzegane jako relatywnie bezpieczne, np. fundusze obligacyjne, które wraz ze spadkiem oprocentowania na rachunkach oszczędnościowych zyskały na popularności. Ostatnie kilkanaście miesięcy przyniosły dość znaczny wzrost liczby otwartych rachunków maklerskich, co oznacza iż część Polaków próbuje zarabiać na giełdzie na własny rachunek, szukając alternatywy dla lokowania swoich oszczędności. W 2020 roku inwestorzy indywidualni odpowiadali już za jedną czwartą obrotów na Głównym Rynku na Giełdzie Papierów Wartościowych akcji, co jest najlepszym wynikiem od 2009 roku Na Newconnect (czyli alternatywnym systemie obrotu, cechującym się mniejszymi wymogami formalnymi) udział inwestorów indywidualnych w obrotach wyniósł aż 92%.

Pracujesz w funduszu inwestycyjnym jako analityk akcji. Na czym polega praca na tzw. buy-sidzie? Jaka jest rola analityka akcji a jaka jest rola zarządzającego?

Praca na tzw. buy-sidzie to praca w firmie zarządzającej aktywami (kapitałem), na przykład w funduszu inwestycyjnym lub emerytalnym. Firmy te, kapitał pozyskany od klientów, inwestują na giełdzie, dążąc do jego pomnożenia. Praca analityka polega na ocenie sytuacji finansowej spółki, ocenie jej konkurencyjności oraz atrakcyjności, a w efekcie zarekomendowanie kupna bądź sprzedaży akcji analizowanej spółki. Zazwyczaj analitycy odpowiedzialni są za poszczególne sektory i w obrębie tych sektorów dokonują selekcji spółek do portfeli. Zarządzający funduszem jest osobą, która decyduje o ostatecznym kształcie portfela, czyli o tym jakie papiery wartościowe (akcje spółek, obligacje skarbowe lub korporacyjne) lub inne instrumenty finansowe znajdą się w portfelu. Warto pewnie wspomnieć, iż w niektórych firmach podział na analityków i zarządzających może nie być stosowany, a praca analityka wykonywana jest przez zarządzającego.

Jeśli możesz, opisz nam jak podejmowane są decyzje inwestycyjne przez inwestorów instytucjonalnych? Jak wybiera się spółki do portfela? Czy jest długotrwały proces czy raczej szybkie decyzje?

Każda decyzja podejmowana przez zarządzających funduszami musi być udokumentowana. Jednym z elementów tej rekomendacji są wyceny i analizy danych finansowych i niefinansowych (tzw. analiza ESG) dokonywane przez analityków pracujących w danej firmie zarządzającej aktywami. Wyceny te mają w sobie zaszyte pewnie założenia dotyczące kształtowania się cen, wolumenów czy kosztów w danej spółce. Celem tych analiz jest zidentyfikowanie akcji spółek o największym potencjale wzrostu ich wartości. Ewentualnie wytypowanie tych, które z portfela należałoby usunąć.

Jeśli w wyniku otrzymania nowych informacji, na przykład uzyskanych poprzez analizę opublikowanych raportów finansowych konkurenta, zmieniają się oczekiwania dotyczące przyszłych wyników i przepływów finansowych decyzja o kupnie bądź sprzedaży akcji może być podejmowana szybko. Ważne jest wyciąganie wniosków z obserwacji tego co się dzieje w otoczeniu makroekonomicznym, nie tylko w Polsce ale i na świecie. Pozwala nam to na zidentyfikowanie okazji inwestycyjnych zanim zrobią to pozostali uczestnicy rynku.

No właśnie, wspomniałaś o włączaniu elementów ESG do podejmowania decyzji na rynku kapitałowym. Co ten skrót oznacza i jak można włączać te elementy do podejmowania decyzji inwestycyjnych?

Włączanie elementów ESG (skrót od angielskich słów E- environment, S- social, G – governance) do podejmowania decyzji oznacza tak naprawdę zwiększanie ilości informacji, którą o tej spółce pozyskujemy i którą analizujemy. Obok analizy danych finansowych dokonujemy analizy danych niefinansowych, czyli dotyczących kwestii środowiskowych, społecznych i ładu korporacyjnego, czyli sposobu w jaki spółki są zarządzane i nadzorowane. Do tych informacji zaliczamy na przykład to, czy firma dąży do zmniejszenia poziomu emisji CO2, zmniejszenia zużycia wody, czy współpracuje z lokalnymi społecznościami, jak dba o sprawy pracownicze i jaką ma politykę w kwestiach etyki i przeciwdziałania korupcji. Pozyskane dane z tych obszarów służą nam później tworzeniu wewnętrznego ratingu ESG, który w zależności od rodzaju funduszu i tego jak mocno integruje on elementy ESG w swoim procesie inwestycyjnym, ma większy lub mniejszy wpływ na podejmowane decyzje inwestycyjne.

Czy można powiedzieć, iż któraś z literek ESG jest dla inwestorów instytucjonalnych ważniejsza? Czy jest może tak, iż zależy to od sektora, w którym spółka działa?

Przez wiele lat elementem ESG, na który każdy zwracał uwagę był ład korporacyjny. Jego istotność na pewno nie uległa zmniejszeniu, gdyż bez przestrzegania jego zasad jakiekolwiek działania w innym obszarze będą niewiele warte. Obecnie coraz większą wagę inwestorzy przywiązują do kwestii środowiskowych i społecznych. Wiąże się to z coraz większą presją regulatorów oraz organizacji pozarządowych, które dążą do alokowania funduszy w sektorach i spółkach, które postrzegane są jako wspierające zrównoważony rozwój gospodarek i planety. Oczywiście to, który element, środowiskowy, społeczny i ładu korporacyjnego jest istotniejszy w przypadku danej spółki jest powiązane z sektorem, w którym ona działa. Na przykład ład korporacyjny w banku odgrywa większą rolę niż kwestie środowiskowe.

Jak Twoim zdaniem wygląda przyszłość dla inwestowania opartego o ESG w Polsce?

Myślę, że tak jak i w Europie Zachodniej inwestowanie oparte o ESG będzie zyskiwało na znaczeniu. Obecnie w Europie ogółem około 50% aktywów uwzględnia analizę ESG w swoim procesie inwestycyjnym. Zgodnie z raportem MSCI „Investment Insights 2021” 73% inwestorów, którzy wzięli udział w przeprowadzonym badaniu planuje zwiększyć inwestycje uwzględniające czynniki ESG. Pokazuje to, iż inwestowanie oparte o ESG przestaje być na świecie pobocznym nurtem a staje się głównym trendem. Wpływ na ten stan rzeczy mają rosnące regulacje i ujednolicenie zasad raportowania, zmiany klimatu, wzrost znaczenia i pomiaru ryzyka klimatycznego oraz różnorodności biologicznej. Od zrównoważonych inwestycji nie ma więc odwrotu, a przed uczestnikami rynku kapitałowego stoją liczne nowe wyzwania. Polska idzie w tym samym kierunku.

Jednym z kryteriów wykorzystywanym w ESG jest różnorodność np. zróżnicowanie zarządu i rady nadzorczej ze względu na płeć. W mojej opinii inwestorzy instytucjonalni mają ważną rolę do odegrania w tej kwestii – głosują na walnych zgromadzeniach i decydują o obsadzie rady nadzorczej. Rady nadzorcze wybierają zarządy. Jakie polityki głosowania obowiązują w Twojej firmie?

Jak najbardziej. Różnorodność na poziomie zarządu i rady nadzorczej a także obowiązujące polityki w tym zakresie są jedną z kwestii podlegających ocenie chociażby przy nadawaniu ratingów ESG przez firmy zewnętrzne. Jest to także element, który w NN Investment Partners też bierzemy pod uwagę. Na początku tego roku dokonaliśmy przeglądu swojej polityki głosowania i ten element dotyczący zróżnicowania zarządu i rady nadzorczej został uwzględniony w jednym z zapisów. Obecnie na walnych zgromadzeniach akcjonariuszy głosujemy przeciwko ponownemu powołaniu osób płci męskiej, jeśli odsetek kobiet w tych organach jest mniejszy niż 20% na rynkach rozwiniętych i niż 10% na rynkach wschodzących.

Dla firmy, w której pracujesz, NN IP TFI, kwestie ESG są ważne. Zaangażowaliście się w 30% Club Poland Investor Group. Czym jest ten projekt i dlaczego przyciągnął Twoją uwagę?

 Z uwagi na wspólne cele, nasza firma przystąpiła do inicjatywy 30% Club i została jednym z trzech założycieli grupy inwestorskiej w Polsce. Wyniki badań przeprowadzanych w ostatnich latach jasno wskazują, iż zróżnicowane zarządy istotnie zwiększają prawdopodobieństwo ponadprzeciętnych zysków dla akcjonariuszy niż inwestycja w spółki, które zróżnicowane pod tym kątem nie są. Firmy zarządzające aktywami mają obowiązek tworzyć wartość dla swoich klientów i jest to jeden ze sposobów na realizację tego celu.

Wspomniałaś, iż różnorodność opinii jest ważna w zarządach i radach nadzorczych. Czy podobnie jest przy podejmowaniu decyzji przez inwestorów instytucjonalnych?

Niestety nie ma żadnych badań zgłębiających ten temat, ponieważ zespoły inwestycyjne globalnie nie są zdywersyfikowane, nie tylko w Polsce, ale i na świecie. Kobiety stanowią tu mniejszość, więc ciężko dostarczyć tak wyraźnych dowodów jak te będące efektem badań przeprowadzonych na ogóle spółek i biznesów. Niemniej jednak uważam, że tak jak i w każdym procesie decyzyjnym ważny jest zróżnicowany sposób myślenia, a niejednolite zespoły są po prostu skuteczniejsze.

Skąd czerpać tą różnorodność – kobiety na rynkach kapitałowych to cały czas mniejszość. Jak je przyciągnąć do tego fascynującego moim zdaniem zawodu?

Nasza firma wspiera różnorodność, jednak nadal w naszym zespole jestem jedyną kobietą. Problemem jest fakt, że tych kobiet na rynku kapitałowym prawie nie ma. Myślę, że ważna w tym wypadku będzie praca u podstaw i próba przyciągnięcia młodych kobiet do pracy w firmach zarządzających aktywami. Dużo łatwiej znaleźć odpowiednią i wykwalifikowaną kobietę do zespołu jeśli nie szukamy kogoś z wieloletnim doświadczeniem. Pula talentów, z którego możemy czerpać jest po prostu inna.

Kolejnym elementem Twojej pracy jest zarządzanie projektami. Mam okazję z Tobą pracować przy 30% Club Poland i jest pod wrażeniem Twojego warsztatu. Jaki jest klucz do efektywnego prowadzenia projektów? Jakie narzędzia najchętniej wykorzystujesz?

Kluczem w mojej pracy jako kierownika projektu jest komunikacja. Ilość oraz różnorodność informacji oraz jej formy sprawia, że źle zaplanowana komunikacja może być powodem niepowodzenia projektu. Komunikację rozumiem tutaj jako narzędzie stosowane w kilku celach, takich jak efektywne  przekazywanie informacji, uzyskiwanie informacji zwrotnej o postępach prac, emocjach panujących w zespole czy  wzmacniania pożądanych zachowań, czyli jako funkcji motywacyjnej.

To co na pewno jest ważne to to, aby umieć dostosować swój styl zarządzania pracą zespołu w świecie, gdzie praca w dużej mierze odbywać się może z domu. Akurat w moim przypadku mam wrażenie, że przejście do świata online usprawniło realizację niektórych projektów, szczególnie tych, które łączą ze sobą wiele organizacji. Dostępne narzędzia, w dużej mierze zakupione na początku pandemii wspomagające pracę dzieloną, a także komunikację w systemie hybrydowym okazały się bardzo skuteczne i efektywne.

Asia, bardzo Ci dziękuję za tę inspirującą dawkę wiedzy!

Sylwia Jaśkiewicz EN

12 questions to:

Sylwia Jaśkiewicz, CFA

Sylwia, thank very much for your participation in the 12on12 project!

You are one of few women on the Polish capital market who is the head of equity research department in a brokerage house. You have over two decades of experience in analysing companies and issuing recommendations. Tell us what the Polish capital market looked like before year 2000 and how it has changed to the present day?

At that time, it was not yet known in which direction financial institutions would develop, whether typical investment banks would emerge or whether the universal bank model would prevail. Capital market institutions were emerging. I remember that I used to walk to the KNF (Polish Financial Supervision Authority) on foot for financial statements and reports of companies covered and photocopied them. Now, actually for a year and a half, I have not moved from my desk at home and I have access to everything. On-line meetings are incredibly convenient. In the classic pre-pandemic arrangements, I certainly would not be able to write as many reports as I do now.

One of the elements that, in my opinion, has remained unchanged is the low representation of women. Both you and I are used to being the only woman at company meetings. What do you think is the reason for this? Do you see the progress?

Meetings with one of the industrial companies come to mind in particular, due to high attendance –  what happens in that company is often an early indicator for the economy. Maybe out of about 100 persons, only me and a journalist were women, but often I was the only woman. Unfortunately, that has not changed. The job of an equity analyst is extremely time-consuming as well as emotionally and physically demanding. At the same time, it is an individual work. It is very difficult to delegate responsibilities to another person for a certain period of time, which makes it difficult to align with maternity plans, yet it is not impossible. Yet, it needs trust on the side of the employer.

Working on the capital market means having everyday meetings with management boards of public companies, analysing presentations of strategies and quarterly results. What do you think makes a company transparent and its investor relations highly or poorly rated?

In my opinion, this is a consistent presentation of the same set of data, which does not change over a period of time. Trustworthiness of the corporate representatives and access to the company are also important. What matters is a reasonable strategy and its consistent implementation.

Are there industries that are easy to analyze and which are difficult to cover? Do you think the analyst should focus on the industry that he / she is passionate about? Or rather the opposite, lack of personal commitment and own experience is an advantage as it allows you to look more objectively at the sector and companies listed in it?

Oh yes, there is a sizeable difference between industries. Nowadays, I often focus on biotechnology projects. This is a very difficult sector, as financial analysis strictly speaking consumes maybe 5% of the working time. The remaining time has to be spent on learning about the therapeutic area and mechanisms of potential therapy. All this must be embedded in global trends. This on top overlaps with probabilities of success, legal regulations, and many other factors. Undoubtedly, this is the most complicated sector among the ones I have analysed, including the automotive, retail (also ecommerce), wholesale and construction materials industries. I believe that it is impossible to be a good analyst without being passionate about your work and the sector analyzed. Knowledge always helps. I am lucky to have such a job, because I can confidently say that it is my hobby.

The share price of listed companies is influenced by both fundamental and non-fundamental factors. After years of experience, how do you see the role of an equity analyst? Is it looking for companies whose stock price should increase significantly in the next few months due to the so-called undervaluation or rather concentrate on the so-called triggers and sentiment?

I think that all aspects should be taken into account and one should look for undervalued companies with triggers and good sentiment. So what if the analyst is right and the company will profit in the long term if it is possible that its share loses a lot in the meantime (timing matters). This means that the time to buy was not good, because something was missing. Sometimes it seems to me that prices of companies are largely determined by the results of the next quarter. Sometimes I wish it were different.

In the dilemma of whether to bet on a horse or a jockey, Warren Buffet says that when a reputable management meets a business with a bad reputation, it is the reputation of the business that wins. What are your observations on this matter?

I fully agree. The questions is whether a management with a good reputation would engage in a business with a bad reputation at all?

Although we hear more and more about stakeholders on the financial and capital markets, the overriding goal spoken about in Poland is building shareholder value. What is it? What actions of management boards create it and what do they destroy?

Stock price increase, dividend in the long term. For this, you need a stable management board, a well-organized development strategy with set directions, often based on new ideas. A shareholder should feel safe and believe that what the management board does, even if it generates costs in the short term, opens the company to new prospects in the long run. The perfect example is Neuca.

Lack of a long-term vision, chaos in management, including personal, financing of very risky and inconsistent ventures, creative accounting, shifting everything possible off balance sheet or outside of profit and loss account should cause concern.

We have already mentioned that women are a minority on the capital markets. It is the same with the management and supervisory boards of the largest listed companies. At the end of 2020, women constituted only 15.5% of boards of 140 largest companies listed on the WSE. What do you think is the reason and what could change the status quo?

Convincing those who have influence that diversity create value. Supporting women by women, which is often missing. I think men promote each other a lot more. I don’t want to be promoted just because I’m a woman, but I don’t want to be skipped for that reason either. Life surprised me – I was fired from my job after my baby was born. I hope it won’t happen to any woman these days. It is quite a traumatic experience. I was surprised when my next supervisor said „baby? and what’s strange about that? ”. I have not spent even one day on sick leave because of my child.

In addition to working in the equity research department, you are also interested in psychology. When looking at some of the personalities at the top of corporate hierarchies, do you have the impression that they attract so-called narcissists?

This is not even my impression, but scientific research. NPD (narcissistic personality disorder) is said to occur in some 1% of the population, while if we take the whole narcissism spectrum, the number grows to 6% of the population, 8% of men and 5% of women. Narcissism is found several times more often among leaders.

A narcissistic personality is characterized by behaviors dominated by a grandiosity attitude, a need to be admired, a lack of empathy and inability to accept other people’s perspectives. It is easy to imagine that a boss with such a personality will be more aggressive towards employees, which in the short term can increase productivity. However, in the long run, employees, as well as the company, may have a problem. Empire building plans combined with inability to listen to others have lost many companies.

Narcissism in all its kinds, and there are a whole lot of them and they are very different from one another, is a fascinating topic. While everyone can easily recognize a grandiose narcissist, spotting a covert or social one is a great art. A covert narcissist is a quiet, taciturn, calm person secretly using manipulative techniques, incredibly self-centered, ignoring the feelings and needs of others. A social narcissist, on the other hand, looks at himself/herself through the mirror of social admiration for his charity. However, this is not about real help, but about making a „show” around it.

Narcissism has nothing to do with self-esteem, it is just the opposite.

You act also as a mentor. What is mentoring and what can a mentee and a mentor gain from it?

Mentoring for me is a conversation about possibilities, answering questions, being there for a mentee. A mentor usually has more experience, is older, and often has to face a generational change. He/she learns the approach of a younger person, which in many aspect is completely different and enriching for the mentor.

You are also interested in coaching. How is coaching different from mentoring? When to benefit from one and when to use the other?

Yes, I am a certified coach. A coach asks questions but does not advise, prompt or judge. It is assumed that the client knows what is best for him/her and he/she only needs to find a way to do it. A coach usually does not have knowledge specific to a given person, so if such is needed a mentor will be better. However, with all or almost all problems, you can relate to a coach. However, if a lot of negative emotions have been accumulated, then it is better to consult a psychotherapist. Moreover, a coach should know when to offer his/her client a mentor and when he needs psychotherapy.

Is it easier to mentor or coach someone from the same gender or rather the opposite?

In my opinion, it doesn’t matter. If your intentions are good, the effect will appear, maybe not right away, but something will happen.

Sylwia, thank you so much for your time, sharing your thoughts and your support during our 17 years of acquaintance!

Thank you very much.

Sylwia Jaśkiewicz PL

12 pytań do:

Sylwia Jaśkiewicz, CFA

Sylwia, bardzo Ci dziękuję za udział w projekcie 12on12!

Jesteś jedną z nielicznych kobiet na polskim rynku kapitałowym, która jest szefową działu analiz w biurze maklerskim. Posiadasz ponad dwie dekady doświadczenia w tworzeniu analiz i rekomendacji. Powiedz nam jak wyglądał polski rynek kapitałowy przed 2000 roku i jak się zmienił do czasów obecnych?

Wtedy nie było jeszcze wiadomo, w jakim kierunku rozwiną się instytucje finansowe, czy pojawią się typowe banki inwestycyjne, czy zwycięży model banku uniwersalnego. Instytucje rynku kapitałowego tworzyły się. Pamiętam, że po sprawozdania okresowe spółek chodziłam pieszo do KNF i je kserowałam. Teraz, właściwie od półtora roku, nie ruszam się od biurka w domu, a mam dostęp do wszystkiego. Spotkania online są niesamowicie wygodne. W klasycznym modelu, sprzed pandemii, na pewno nie byłabym w stanie pisać tylu raportów, co teraz.  

Jednym z elementów, który w moim odczuciu pozostał niezmieniony to niski udział kobiet. Zarówno Ty jak i ja jesteśmy przyzwyczajone do bycia jedynymi kobietami na spotkaniach ze spółkami. Co jest w Twojej opinii tego powodem? Czy widzisz postęp?

Zwłaszcza przychodzą mi do głowy spotkania z jedną ze spółek przemysłowych, zwykle bardzo liczne, bo to, co dzieje się w tej spółce jest często wczesnym miernikiem gospodarki. Może na około 100 osób z kobiet byłam ja i jeszcze pani dziennikarka, a często też byłam jedyną kobietą. Niestety, to się nie zmieniło. Praca analityka jest szalenie pochłaniająca czasowo, emocjonalnie i fizycznie. Jednocześnie jest to praca indywidualna. Bardzo ciężko jest przekazać okresowo obowiązki innej osobie, co wydaje się, że utrudnia pogodzenie z planami macierzyńskimi, choć nie jest to niemożliwe. Tu jednak potrzebne jest zaufanie pracodawcy.

Pracując na rynku kapitałowym codziennością są spotkania z zarządami spółek publicznych, prezentacje strategii czy wyników kwartalnych. Co Twoim zdaniem stanowi o przejrzystości spółki i tego czy prowadzone przez nią relacje inwestorskie są wysoko lub nisko oceniane?

Moim zdaniem jest to konsekwencja w podawaniu tego samego zestawu danych, które jednocześnie nie zmieniają się historycznie. Ważna jest możliwość szybkiego dostępu do spółki i zaufanie do osób ją reprezentujących. Liczy się rozsądna strategia i jej konsekwentna realizacja.   

Czy są branże, które analizuje się łatwo a które analizuje się trudno? Czy Twoim zdaniem analityk powinien analizować branżę, która ją/jego pasjonuje? Czy raczej odwrotnie, gdyż brak zaangażowania i własnych doświadczeń jest przewagą, gdyż pozwala obiektywniej spojrzeć na sektor i spółki w nim notowane?

Oj tak, jest duża różnica między branżami. Teraz często pochylam się nad projektami biotechnologicznymi. Jest to bardzo trudne zagadnienie, bo tu analiza stricte finansowa pochłania może 5% czasu pracy, a reszta to poznanie obszaru terapeutycznego, mechanizmu potencjalnej terapii. To wszystko trzeba osadzić w globalnych trendach. Na to nakładają się prawdopodobieństwa sukcesu, regulacje prawne i masa innych czynników. Niewątpliwie jest to najbardziej skomplikowany sektor spośród analizowanych przeze mnie, wśród których są też między innymi branża motoryzacyjna, detaliczna (także ecommerce), hurtowa, materiały budowlane. Uważam, że nie da się być dobrym analitykiem nie pasjonując się pracą i analizowanym sektorem. Wiedza zawsze pomaga. Mam szczęście, że wykonuję taką pracę, bo śmiało mogę powiedzieć, że jest to moje hobby.

Na cenę akcji spółek giełdowych mają wpływ zarówno czynniki fundamentalne jak i niefundamentalne. Jak po latach doświadczenia patrzysz na rolę analityka spółek? Czy rolą jest szukanie spółek, których cena giełdowa powinna w przeciągu następnych miesięcy znacząco urosnąć ze względu na fundamenty tzw. niedowartościowanie czy raczej koncentrować się tzw. triggerach i sentymencie?

Sądzę, że należy brać wszystko pod uwagę, czyli szukać spółek niedowartościowanych z tzw. triggerami i dobrym sentymentem. Co z tego, że analityk może mieć rację i spółka w długim okresie zyska, jeśli będzie można na niej w międzyczasie sporo stracić (liczy się timing). Oznacza to, że moment na kupno nie był dobry, bo czegoś zabrakło. Wydaje mi się czasami, że kursami spółek w dużym stopniu rządzą wyniki w kolejnym kwartale. Czasami chciałabym, żeby było inaczej.    

W dylemacie czy postawić na konia czy jokeja Warren Buffet mówi, iż gdy zarząd ze świetną reputacją natrafia na biznes o złej reputacji, to reputacja biznesu wygrywa. Jakie są Twoje obserwacje w tej kwestii?

Zgadzam się w zupełności. Pytanie, czy zarząd ze świetną reputacją zaangażuje się w kiepski biznes?

Choć na rynkach finansowych i kapitałowych coraz częściej słychać o interesariuszach, nadrzędnym celem, o którym mówimy w Polsce, jest budowanie wartości dla akcjonariuszy. Czym ona jest? Jakie działania zarządów ją budują a jakie niszczą?

Wzrost kursu akcji, dywidenda w dłuższej perspektywie. Do tego potrzebny jest stabilny zarząd, poukładana strategia rozwoju z wytyczonymi kierunkami, często w oparciu o nowe pomysły. Akcjonariusz powinien czuć się bezpiecznie i wierzyć, że to, co robi zarząd, nawet jeśli generuje koszty w krótkim okresie, otwiera spółkę na nowe perspektywy w dłuższym czasie. Idealnym przykładem jest tu Neuca.

Brak długoterminowej wizji, chaos w zarządzaniu, także osobowy, finansowanie bardzo ryzykownych i niespójnych przedsięwzięć, kreatywna księgowość, z wyłączaniem poza bilans czy rachunek wyników wszystkiego, co się da, powinny budzić niepokój. 

Wspomniałyśmy już, iż kobiety są mniejszością na rynkach kapitałowych. Tak samo jest w zarządach i radach nadzorczych największych spółek giełdowych. Na koniec 2020 roku we władzach 140 największych spółek notowanych na GPW kobiety stanowiły tylko 15,5%. Z czego taka sytuacja Twoim zdaniem wynika i co mogłoby ją zmienić?

Przekonanie osób, które mają na to wpływ, że różnorodność buduje wartość. Wspieranie kobiet przez kobiety, czego często brakuje. Sądzę, że mężczyźni promują siebie wzajemnie dużo bardziej. Nie chciałabym być awansowana tylko dlatego, że jestem kobietą, ale nie chciałabym też być pomijana z tego powodu. Życie przyniosło mi niespodziankę, czyli wyrzucenie z pracy po urodzeniu dziecka. Mam nadzieję, że w obecnych czasach żadnej kobiecie się to nie przytrafi. Jest to dość traumatyczne wydarzenie. Nie mogłam wyjść z zaskoczenia, kiedy mój kolejny przełożony powiedział „dziecko? i co w tym dziwnego?”. Nawet jednego dnia nie byłam na zwolnieniu z powodu dziecka.

Oprócz pracy w dziale analiz, interesujesz się także psychologią. Czy patrząc na niektóre osobowości na szczycie hierarchii korporacyjnych masz wrażenie, iż przyciągają one tzw. narcyzów?

To nawet nie jest moje wrażenie, a badania naukowe. NPD (ang. narcissistic personality disorder), czyli narcystyczne zaburzenie osobowości ma ok. 1% populacji, natomiast jeśli mówimy o spektrum narcyzmu to już 6% populacji, 8% mężczyzn, 5% kobiet. Kilkukrotnie częściej narcyzm jest spotykany wśród liderów.

Osobowość narcystyczną cechują zachowania zdominowane nastawieniem wielkościowym, potrzebą bycia podziwianym, brakiem empatii i niezdolnością do przyjęcia perspektywy innych osób. Łatwo można sobie wyobrazić, że szef z taką osobowością będzie bardziej agresywny wobec pracowników, co w krótkim okresie może zwiększyć produktywność. Jednak w dłuższym pracownicy, ale też firma, mogą mieć problem. Mocarstwowe plany połączone z nieumiejętnością wsłuchiwania się w otoczenie niejedną firmę już zgubiły.    

Narcyzm ze wszystkimi jego rodzajami, a jest ich cała masa i bardzo się od siebie różnią, jest fascynującym zagadnieniem. O ile narcyza wielkościowego (grandiose) każdy z łatwością rozpozna, to ukrytego czy społecznego jest dużą sztuką. Narcyz ukryty to osoba cicha, małomówna, spokojna, a jednocześnie skrycie stosująca techniki manipulacyjne, niesamowicie skupiona na sobie, pomijająca uczucia i potrzeby innych. Narcyz społeczny natomiast przegląda się w lustrze podziwu społecznego z powodu swojej dobroczynności. Jednak tu nie chodzi o rzeczywistą pomoc, ale zrobienie „show” wokół niej.

Narcyzm nie ma nic wspólnego z poczuciem własnej wartości, jest dokładnie odwrotnie.    

Udzielasz się jako mentorka. Czym jest mentoring i co może zyskać na nim mentee a co mentor?

Mentoring dla mnie jest rozmową o możliwościach, odpowiedzeniem na pytania, byciem dla mentee. Mentor zwykle ma więcej doświadczenia, jest starszy i często musi skonfrontować się ze zmianą pokoleniową. Uczy się podejścia młodszych, które jest w wielu aspektach zupełnie inne i ubogacające dla mentora.

Interesujesz się również coachingiem. Czym coaching różni się od mentoringu? Kiedy skorzystać z jednego, a kiedy z drugiego?

Tak, jestem certyfikowanym coachem. W coachingu zadaje się pytania, nie doradza, nie podpowiada, nie ocenia. Wychodzi się z założenia, że klient wie, co dla niego jest najlepsze, musi tylko odnaleźć do tego drogę. Coach nie ma zwykle wiedzy merytorycznej specyficznej dla danej osoby, więc jeśli taka jest potrzebna to lepszy będzie mentor. Natomiast ze wszystkimi lub prawie wszystkimi problemami można zgłosić się do coacha. Chyba, że jest nagromadzonych dużo negatywnych emocji, wtedy lepiej do psychoterapeuty. Coach zresztą powinien wiedzieć, kiedy zaproponować klientowi mentora, a kiedy potrzebuje on psychoterapii.

Czy łatwiej być mentorem lub coachem osoby z tej samej płci czy przeciwnej?

Moim zdaniem to nie ma znaczenia. Jeśli ma się dobre intencje, efekt się pojawia, może nie od razu, ale na pewno coś się zadzieje.

Sylwia, ogromnie Ci dziękuję za poświęcony czas, podzielenie się przemyśleniami i Twoje wsparcie przez nasze 17 lat znajomości!

Bardzo Ci dziękuję.